Urząd Miasta Lubońportal informacyjny

Poznaj architekturę przemysłową w Luboniu 

Dziedzictwo przemysłowe Lubonia, który przez dekady był ważnym ośrodkiem przemysłu chemicznego oraz spożywczego świetnie ukazuje Luboński Szlak Architektury Przemysłowej, który powstał z inicjatywy lokalnych pasjonatów i historyków. Znajdujesz się w miejscu, w pobliżu Parku Siewcy i osiedla przyfabrycznego, który jest jednym z elementów szlaku.

Co znajduje się na Lubońskim Szlaku Architektury Przemysłowej? 

• Budynek dawnej szkoły elementarnej w Luboniu

U zbiegu ul. Armii Poznań i ul. J. H. Dąbrowskiego znajduje się niewielki placyk, na którym stoi budynek dawnej szkoły elementarnej wsi Luboń. Zbudowano go w 1904 roku z czerwonej cegły, produkowanej w pobliskich cegielniach w Żabikowie, zgodnie z typowym pruskim projektem. W budynku pierwotnie mieściły się trzy izby lekcyjne na parterze i mieszkanie dla kierownika szkoły na piętrze. Przy szkole znajdował się wówczas prawie hektarowy ogród z zabudowaniami gospodarczymi, należący do etatowego kierownika. Cechą charakterystyczną tej placówki był jej szczególny administracyjny charakter. Szkoła elementarna we wsi Luboń, jako jedyna w okolicy otrzymała status parytetowy, co oznaczało, że nadzór wyznaniowy sprawowali nad nią jednocześnie proboszcz parafii katolickiej i pastor gminy ewangelickiej, a do szkoły mogły uczęszczać dzieci wyznania katolickiego i ewangelickiego. Po II wojnie światowej pomieszczenia mieszkalne w budynku, który nie mieścił już dzieci w wieku szkolnym, zostały zamienione na sale lekcyjne i pomieszczenia administracyjne. Budynek od dnia otwarcia tj. od lipca 1904 roku do dziś pełni swoją funkcję. I choć obecnie znajduje się w rękach prywatnej organizacji społecznej, nadal pozostaje szkołą.

• Budynek dworca kolejowego stacji „Luboń”

Przy ul. Dworcowej, wzdłuż linii kolejowej Poznań-Wrocław, uruchomionej w 1856 r. znajduje się dworzec kolejowy stacji „Luboń”. W 1856 roku w tym miejscu powstała stacja o nazwie „Żabikowo”. Nazwa odnosiła się do wsi, przez którą przebiegała linia kolejowa, a później do folwarku Augusta hrabiego Cieszkowskiego. Kiedy w pobliskiej wsi Luboń pojawili się pruscy przemysłowcy i zaczęli tam budować fabryki przetwórstwa spożywczego, pruski Landrat - starosta powiatowy uzasadnił potrzebę zmiany nazwy stacji kolejowej ważnym interesem gospodarczym i w 1904 roku została administracyjnie zmieniona na „Luban”. Dziś, w tym zbudowanym z mocno wypalonej czerwonej cegły budynku dworca znajduje się na parterze poczekalnia, a na piętrze swoje pomieszczenia ma Straż Miejska Miasta Luboń. Tuż obok, po prawej stronie od wejścia na dworzec zachował się dawny budynek spedycji kolejowej, zbudowany w ciekawej technice pruskiego muru (konstrukcja drewniana, wypełniona cegłą).

• Zespół budynków fabryki przetworów ziemniaczanych

Uroczyste otwarcie zakładów Koehlmanna odbyło się w listopadzie 1904 roku. Pruscy budo­wniczowie wybrali ekspozycję fron­talną, w stosunku do dzisiejszej ul. Armii Poznań, przy której usytuowano kilka budynków administracyjnych i osiedle przyfabryczne, z willą dyrektora. Za nimi, w liniach równoległych, pobudowano krochmalnię, suszarnię mączki ziemniaczanej oraz suszarnię wycierki ziemniaczanej. W 1907 roku powstał oddział produkcji dekstryn. Chociaż gmachy fabryki przetworów ziemniaczanych odznaczały się imponującą wielkością, okazały się jednak mniej monumentalne niż te, należące do sąsiedniej fabryki drożdży. Budynki fabryki Koehlmanna zbudowano w awangardowym wówczas stylu, nazywanym „Jugendstil” (styl młodzieżowy lub młody styl), a w Polsce „secesją”. Architektura ta była niezwykle ozdobna. Stąd dekoracyjne układy okien, wnęk i balkonów, efektowne gzymsy i szczyty, a także napisy i daty realizacji. Obecnie, po zmianach właścicielskich, na terenie dawnej fabryki Koehlmanna powstają budynki osiedla firmy PAJO. Z ocalałych zabytków podziwiać można nieliczne budynki objęte ochroną konserwatorską oraz domy dawnego osiedla przyfabrycznego. W okolicy na miejskim skwerze naprzeciw dawnego Lubońskiego Ośrodka Kultury „Pod Kominem” (wcześniej: kino „Wrzos” i Klub Fabryczny WPPZ) znajduję się również obelisk, upamiętniający 18 pracowników WPPZ, którzy zginęli w 1972 roku w wyniki wybuchu dekstryny- największego dramatu w dotychczasowej historii Miasta Luboń.

• Zespół budynków dawnej fabryki drożdży

Fabryka drożdży została zbudowana w 1904 roku dla rodziny Sinnerów. Jej stylistyka zachowuje cechy klasycznej niemieckiej architektury drugiej połowy XIX wieku. Charakteryzuje się ona eklektyzmem, czerpiącym z ulubionych w państwie pruskim stylów „rycerskich“: romańskiego i gotyckiego. W skład fabryki drożdzy wchodziły: 6-kondygnacyjna słodownia przypominająca gotycką architekturę sakralną, 7-kondygnacyjna drożdżowania mająca cechy zamku rycerskiego, spichrz zbożowy, wieża ciśnień, chłodnia kominowa, kotłownia, maszynownia, warsztaty, gorzelnia, kantyna i budynek biurowy. Szczególną atrakcję stanowi jedyny zachowany do dziś wysoki komin, ozdobiony misterną ceglaną dekoracją oraz żeliwna płyta, sygnowana datą 1903 rok. Fabryka posiadała własną bocznicę kolejową oraz ujęcie wody z 18 studni. Dziś dawna drożdżownia jest własnością przedsiębiorstwa „Lubanta” S.A., a właścicielem słodowni i kilku najstarszych obiektów jest firma P.H.U. Marek Zimliński. Integralną częścią zespołu zabytkowych budynków jest osiedle przyfabryczne, przy ul. Cyryla Ratajskiego z willowymi domami kadry administracyjnej i inżynieryjnej fabryki Sinnerów. Architektura budynków mieszkalnych stylistycznie koresponduje z zabudową fabryczną, tworząc granicę pomiędzy zakładami Sinnerów a fabryką Koehlmannów.

• Park Siewcy i osiedle przyfabryczne

Park Siewcy to rejon osiedla przyfabrycznego, zbudowanego około 1908 r. dla kadry zarządzającej oraz technicznej fabryki chemicznej w Luboniu. Projekt osiedla był integralną częścią planów fabryki Milchów i został wykonany w pracowni prof. Hansa Poelziga we Wrocławiu. Zespół budynków obejmuje 5 domków willowych, usytuowanych wokół placu o powierzchni około 1 ha. Pierwszy i największy z domów, od strony ul. Armii Poznań, należał do dyrektora fabryki, ostatni, najmniejszy budynek, był początkowo łaźnią i pralnią parową. W czasach powojennych przerobiony na mieszkania, do dziś spełnia tę funkcję. W centrum osiedla znajduje się placyk, na którym w 1929 r. polscy właściciele fabryki chemicznej umieścili pomnik dłuta wielkopolskiego artysty Marcina Rożka, noszący nazwę „Siewca”. Przedstawia on postać słowiańskiego rolnika siejącego zboże. W dolnej części cokołu umieszczono pamiątkowy medalion, dla uczczenia dr. Romana Maya, założyciela koncernu chemicznego, dłuta Władysława Marcinkowskiego.

• Zespół budynków fabryki chemicznej

W 1904 roku właściciele Fabryki Nawozów Chemicznych Moritz Milch & Spółka z podpoznańskich Jeżyc zakupili w Luboniu obszar 58 ha na wyspie w odnogach Warty pod budowę nowej fabryki - która miała być największą i najnowocześniejszą wytwórnią superfosfatu w Europie Wschodniej. W 1907 roku wybudowano most kolejowo-drogowy o długości 83 m. Do dziś zachowano jego fragment jako relikt przeszłości, a w jego miejscu wybudowano nowy. Ówcześni właściciele fabryki wybudowali również port rzeczny z betonową przystanią zapewniający wygodny i tani transport oraz bocznicę kolejową z wagą dla wagonów. Fabryka posiadała własną elektrownię prądu stałego. Najważniejszą część ówczesnej fabryki stanowił oddział produkcji superfosfatów, obok którego stanął wielki magazyn z rampą załadunkową, stanowiący dziś jeden z kilku dobrze zachowanych obiektów zabytkowych. Hala ta zaprojektowana została przez słynnego niemieckiego architekta prof. Hansa Poelziga, który osobiście nadzorował realizację swojego lubońskiego projektu, unikalnego w skali całego państwa pruskiego. Obecnie fabryka po wielu przekształceniach na przestrzeni wielu lat jest własnością spółki akcyjnej Luvena, która zajmuje się między innymi produkcją nawozów mineralnych.

Jak zwiedzać Luboński Szlak Architektury Przemysłowej?

• Szlak można zwiedzać pieszo lub na rowerze, samodzielnie lub w zorganizowanej grupie z przewodnikiem.
• Samodzielne zwiedzanie uniemożliwia zobaczenie tylko obiektów znajdujących się na terenie zakładów prywatnych Luvena S.A., ze względu na trwającą w nich produkcję.